Đây là một trong những phần khó nhất của nghề y và cũng là phần ít được chuẩn bị nhất trong quá trình đào tạo. Trường dạy rất kỹ cách cứu người, ít khi dạy cách sống với việc không cứu được.
Đặc thù của nghề
- Tiếp xúc với cái chết thường xuyên hơn hầu hết nghề khác
- Thường ở vị trí người thông báo tin
- Đôi khi phải quyết định trong tình huống không có lựa chọn tốt
- Phải tiếp tục làm việc ngay sau đó
- Ít có khoảng dừng để xử lý cảm xúc
Điểm cuối là đặc thù riêng: phải bước từ phòng có người vừa mất sang phòng khác và làm việc bình thường ngay.
Những phản ứng thường gặp
- Buồn và cảm giác mất mát
- Tự hỏi mình có thể làm khác được không
- Cảm giác bất lực
- Khó ngủ, hình ảnh lặp lại trong đầu
- Muốn tránh nghĩ tới
- Tất cả đều là phản ứng bình thường
Biết rằng những phản ứng này là bình thường giúp giảm lớp khó chịu thứ hai là cảm giác mình không nên thấy như vậy.
Những ca ảnh hưởng mạnh hơn
- Người bệnh trẻ tuổi
- Trẻ em
- Người mình đã theo dõi lâu
- Trường hợp có yếu tố có thể tránh được
- Người có hoàn cảnh gợi nhớ tới người thân của mình
Yếu tố cuối cùng là thứ khó dự đoán nhất: một ca bình thường có thể ảnh hưởng mạnh chỉ vì nó chạm vào chuyện riêng.
Cơ chế xa cách và hai mặt của nó
- Giữ khoảng cách cảm xúc giúp làm việc được
- Ở mức vừa phải đây là cơ chế cần thiết
- Nhưng nếu quá mức thì mất khả năng kết nối
- Có thể lan sang quan hệ ngoài công việc
- Ranh giới giữa bảo vệ và chai sạn khá mờ
Dấu hiệu đáng lo là khi sự xa cách không còn tắt được sau giờ làm và theo về tận nhà.
Văn hoá ngành và việc im lặng
- Nói ra bị coi là yếu ở nhiều nơi
- Sợ bị đánh giá là không phù hợp với nghề
- Không có thời gian và không gian để nói
- Ai cũng im lặng nên tưởng chỉ mình bị
- Sự im lặng làm vấn đề nặng thêm
Điểm thứ tư tạo ra ảo giác nguy hiểm: mỗi người tưởng chỉ mình khó khăn trong khi thực tế gần như ai cũng vậy.
Khi có yếu tố sai sót
- Gánh nặng nặng hơn nhiều lần
- Cảm giác tội lỗi kéo dài
- Mất tự tin trong công việc
- Có thể dẫn tới né tránh các quyết định khó
- Đây là tình huống cần hỗ trợ chuyên môn
Nhiều hệ thống y tế gọi người ở trong tình huống này là nạn nhân thứ hai và đã xây quy trình hỗ trợ riêng cho họ.
Tổn thương tích luỹ
- Từng ca riêng lẻ có thể vượt qua được
- Nhưng tác động cộng dồn theo năm tháng
- Không xử lý thì tích lại
- Biểu hiện có thể xuất hiện muộn
- Liên quan chặt tới kiệt sức nghề nghiệp
Tính chất tích luỹ giải thích vì sao có người chịu đựng được mười năm rồi đột nhiên không chịu được nữa.
Những gì giúp được
- Nói ra với người hiểu công việc
- Buổi rà soát ca bệnh có tính hỗ trợ chứ không quy trách nhiệm
- Cho phép bản thân buồn
- Có nghi thức riêng để khép lại
- Giữ quan hệ và hoạt động ngoài công việc
- Tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần
Sự khác nhau giữa buổi rà soát hỗ trợ và buổi truy trách nhiệm quyết định việc người ta có nói thật hay không.
Vai trò của đồng nghiệp
- Hỏi thăm sau ca khó
- Lắng nghe mà không vội khuyên
- Chia sẻ trải nghiệm tương tự của mình
- Không đùa cợt về chuyện của người khác
- Để ý dấu hiệu ở người xung quanh
Một câu hỏi thăm đơn giản sau ca khó có giá trị lớn hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.
Những gì tổ chức có thể làm
- Có quy trình hỗ trợ sau sự cố
- Bố trí thời gian cho việc rà soát ca bệnh
- Kết nối với dịch vụ hỗ trợ tâm lý
- Xây văn hoá không trừng phạt khi có sai sót hệ thống
- Đào tạo về giao tiếp trong tình huống khó
Đào tạo cách thông báo tin xấu giúp cả người bệnh lẫn người làm nghề, vì kỹ năng làm giảm gánh nặng của tình huống.
Với người mới vào nghề
- Biết trước rằng bị ảnh hưởng là bình thường
- Tìm một người có kinh nghiệm để nói chuyện
- Không tự trách khi kết quả ngoài khả năng
- Quan sát cách người đi trước xử lý
- Giữ liên hệ với cuộc sống ngoài bệnh viện
Người mới hay tưởng rằng mình sẽ quen dần và không cần gì cả, nhưng những người làm lâu nhất thường là những người có cách xử lý riêng rõ ràng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có phải làm lâu thì quen đi không?
Người ta quen với quy trình nhưng tác động cảm xúc không biến mất hoàn toàn. Việc quen đôi khi là dấu hiệu của cơ chế xa cách chứ không phải đã xử lý được.
Xa cách cảm xúc có phải điều xấu không?
Ở mức vừa phải nó là cơ chế bảo vệ cần thiết để làm việc được. Vấn đề là khi nó lan sang mọi mặt và làm mất khả năng kết nối với người bệnh và với người thân.
Nên làm gì sau một ca khó?
Nói ra với người tin cậy, cho bản thân thời gian, và không tự trách khi kết quả nằm ngoài khả năng kiểm soát. Nếu ảnh hưởng kéo dài thì nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Người mới vào nghề nên chuẩn bị thế nào?
Biết trước rằng phản ứng cảm xúc là bình thường, tìm một người có kinh nghiệm để nói chuyện, và không coi việc bị ảnh hưởng là dấu hiệu không phù hợp với nghề.