Trực đêm là phần không thể tránh của nghề y, vì người bệnh không chỉ ốm trong giờ hành chính. Nhưng đó là công việc đi ngược sinh lý cơ thể, và hiểu cơ chế giúp giảm thiểu tác hại.
Nhịp sinh học và giấc ngủ
- Cơ thể có đồng hồ sinh học khoảng hai mươi tư giờ
- Ánh sáng là tín hiệu chính điều chỉnh đồng hồ này
- Nhiều chức năng cơ thể biến đổi theo chu kỳ ngày đêm
- Làm ngược nhịp tạo ra xung đột sinh lý
- Không chỉ là chuyện buồn ngủ
Điểm quan trọng là nhiệt độ cơ thể, hormone và chức năng nhận thức đều biến thiên theo chu kỳ, nên làm việc lúc cơ thể chuẩn bị ngủ là làm việc ở điểm thấp nhất.
Khoảng thời gian khó nhất
- Thường là những giờ gần sáng
- Là lúc nhiệt độ cơ thể xuống thấp nhất
- Khả năng tập trung giảm rõ nhất
- Nhiều nghiên cứu ghi nhận sai sót tăng vào khung này
- Biết điều này để cảnh giác hơn
Biết trước khung giờ nguy hiểm giúp chủ động kiểm tra kỹ hơn vào lúc đó, thay vì tin vào cảm giác tỉnh táo chủ quan.
Tác động lên khả năng nhận thức
- Giảm tốc độ phản ứng
- Giảm khả năng chú ý duy trì
- Giảm trí nhớ làm việc
- Giảm khả năng đánh giá tình huống phức tạp
- Tăng xu hướng chọn phương án quen thuộc thay vì phân tích
Tác động cuối cùng nguy hiểm nhất trong lâm sàng: người mệt có xu hướng chẩn đoán theo khuôn mẫu quen thay vì xem xét lại.
Vấn đề tự đánh giá
- Thiếu ngủ làm giảm chính khả năng tự đánh giá
- Người thiếu ngủ tự chấm năng lực cao hơn thực tế
- Cảm giác tỉnh táo không phản ánh năng lực thật
- Càng thiếu ngủ càng khó nhận ra mình đang kém
- Đây là lý do cần quy trình chứ không dựa vào cảm giác
Đây là điểm mấu chốt: không thể dùng cảm giác của chính mình làm thước đo cho việc mình còn đủ tỉnh táo hay không.
Tác động lên sức khoẻ lâu dài
- Ảnh hưởng tới chuyển hoá
- Ảnh hưởng tới hệ tim mạch
- Ảnh hưởng tới miễn dịch
- Liên quan tới nguy cơ rối loạn tâm trạng
- Tác động cộng dồn theo số năm làm ca kíp
Các hiệp hội y khoa quốc tế đã xếp làm ca kíp kéo dài là yếu tố nguy cơ sức khoẻ nghề nghiệp cần được quản lý.
Tác động lên đời sống cá nhân
- Lệch nhịp với gia đình và bạn bè
- Bỏ lỡ các dịp sinh hoạt chung
- Khó duy trì lịch tập luyện đều đặn
- Ăn uống không theo giờ
- Cảm giác sống ngoài nhịp chung
Sự lệch nhịp xã hội này là lý do nhiều người rời khỏi công việc ca kíp dù vẫn yêu chuyên môn.
Chuẩn bị trước ca trực
- Ngủ đủ đêm trước nếu có thể
- Chợp mắt buổi chiều trước ca đêm
- Ăn nhẹ trước khi vào ca
- Chuẩn bị đồ ăn lành mạnh mang theo
- Tránh nợ ngủ tích luỹ từ trước
Chợp mắt chiều trước ca đêm là biện pháp có bằng chứng tốt nhất trong các biện pháp chuẩn bị.
Trong ca trực
- Chợp mắt ngắn khi có cơ hội
- Giữ ánh sáng đủ sáng ở khu làm việc
- Uống đủ nước
- Ăn nhẹ thay vì bữa lớn
- Cẩn trọng với thức uống chứa caffeine về cuối ca
- Kiểm tra kỹ hơn vào khung giờ khó
Caffeine gần cuối ca giúp tỉnh lúc đó nhưng làm khó ngủ khi về, nên thời điểm dùng quan trọng không kém liều lượng.
Sau ca trực
- Tránh lái xe khi quá mệt
- Đeo kính râm trên đường về để giảm tín hiệu ánh sáng
- Phòng ngủ tối, yên tĩnh, mát
- Báo người nhà để không bị đánh thức
- Không sắp việc quan trọng ngay sau ca
Lái xe sau trực đêm là một trong những rủi ro lớn nhất và ít được nói tới nhất của nghề này.
Ngủ bù và nợ ngủ
- Nợ ngủ tích luỹ theo ngày
- Một đêm ngủ bù không xoá hết nợ dài
- Cần nhiều ngày ngủ đủ để phục hồi
- Lịch trực dày không cho thời gian phục hồi
- Đây là vấn đề của cách sắp lịch chứ không chỉ của cá nhân
Khoảng cách giữa các ca trực quan trọng không kém số ca trực, và đó là điều nên xem khi nhìn vào một lịch làm việc.
Trách nhiệm của tổ chức
- Sắp lịch trực có khoảng nghỉ hợp lý
- Bố trí chỗ nghỉ trong ca trực
- Bảo đảm nghỉ sau trực theo quy định
- Có quy trình bàn giao rõ ràng
- Không coi việc làm liên tục quá dài là bình thường
Quy trình bàn giao tốt là biện pháp an toàn quan trọng nhất ở thời điểm giao ca, vì đó là lúc thông tin dễ rơi rớt nhất.
Cách nghĩ thực tế
- Trực đêm là phần không tránh được của nghề
- Nhưng tác động của nó quản lý được phần nào
- Cần cả biện pháp cá nhân lẫn cách sắp lịch hợp lý
- Không nên coi chịu đựng thiếu ngủ là phẩm chất
- An toàn người bệnh và sức khoẻ người làm nghề đi cùng nhau
Văn hoá tự hào về việc thức trắng nhiều đêm đang dần thay đổi ở nhiều nơi, vì bằng chứng cho thấy nó không phục vụ ai cả.
Câu hỏi thường gặp
Có quen được với trực đêm không?
Cơ thể thích nghi được một phần nhưng nhịp sinh học không đảo hẳn nếu vẫn sinh hoạt ban ngày vào những ngày nghỉ. Đó là lý do làm ca kíp luôn có gánh nặng nhất định.
Ngủ bù có phục hồi hoàn toàn không?
Phục hồi phần lớn nhưng không hoàn toàn nếu thiếu ngủ kéo dài. Nợ ngủ tích luỹ cần nhiều ngày ngủ đủ mới bù lại được.
Vì sao người thiếu ngủ thường không nhận ra mình kém?
Vì thiếu ngủ làm giảm chính khả năng tự đánh giá. Nghiên cứu cho thấy người thiếu ngủ tự chấm điểm năng lực cao hơn kết quả đo thực tế.
Chợp mắt ngắn trong ca trực có ích không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy chợp mắt ngắn giúp cải thiện tỉnh táo. Cần tránh ngủ quá dài một lúc vì có thể gây trạng thái lơ mơ khi bị đánh thức.