Không có bài trắc nghiệm nào cho ra chuyên khoa phù hợp với bạn. Nhưng có một cách tiếp cận giúp quyết định dựa trên thông tin thật thay vì dựa trên ấn tượng, và điều đó đã là cải thiện lớn so với cách phần lớn người chọn.
Bắt đầu từ đâu
- Không bắt đầu từ danh sách chuyên khoa
- Bắt đầu từ việc mình muốn công việc hằng ngày trông thế nào
- Rồi tìm chuyên khoa nào có đặc điểm đó
- Cách này tránh được việc chọn theo danh tiếng
- Cũng giúp phát hiện những lựa chọn chưa nghĩ tới
Người bắt đầu từ danh sách thường chọn theo những tên quen thuộc, còn người bắt đầu từ đặc điểm công việc lại tìm ra những chuyên khoa mình chưa từng cân nhắc.
Những câu hỏi về bản thân
- Tôi thích suy luận hay thích thao tác hơn
- Tôi chịu được áp lực cấp tính hay áp lực kéo dài tốt hơn
- Tôi có thoải mái với giao tiếp liên tục không
- Tôi cần thấy kết quả nhanh hay chấp nhận kết quả chậm
- Tôi chịu được nhịp làm việc không ổn định tới mức nào
- Tôi có cần sự ghi nhận trực tiếp không
Trả lời thành thật sáu câu này thu hẹp được phần lớn lựa chọn, và chúng dự báo tốt hơn nhiều so với việc hỏi mình thích chuyên khoa nào.
Những câu hỏi về cuộc sống
- Tôi muốn cuộc sống của mình ở tuổi bốn mươi trông thế nào
- Tôi sẵn sàng đánh đổi bao nhiêu thời gian cho công việc
- Tôi có định sống ở đâu
- Kế hoạch gia đình của tôi ra sao
- Tôi có sẵn sàng trực nhiều trong nhiều năm không
Những câu này nghe không liên quan tới chuyên môn nhưng chúng ảnh hưởng tới việc bạn có gắn bó được hay không, và chúng thường bị bỏ qua khi quyết định.
Dùng dữ liệu từ các đợt lâm sàng
- Đợt nào bạn mong tới
- Đợt nào bạn mong hết
- Khi nào bạn quên mất thời gian
- Khi nào bạn thấy mệt mỏi nhất
- Bạn thấy hứng thú với loại câu hỏi nào
- Ghi lại ngay thay vì nhớ lại sau
Cảm giác trong các đợt đi lâm sàng là dữ liệu thật nhất bạn có, và việc ghi lại ngay lúc đó tránh được việc ký ức bị bóp méo về sau.
Thu thập thông tin từ người trong nghề
- Hỏi người ở nhiều giai đoạn sự nghiệp khác nhau
- Hỏi về một ngày làm việc cụ thể
- Hỏi điều gì khiến họ mệt nhất
- Hỏi điều gì khiến họ tiếp tục
- Hỏi họ có chọn lại chuyên khoa này không
- Hỏi cả người đã rời chuyên khoa đó
Người đã rời một chuyên khoa cho góc nhìn mà người đang ở lại không có, và đó là nguồn thông tin rất ít ai nghĩ tới việc tìm.
Những sai lầm thường gặp
- Chọn theo chuyên khoa đang được coi trọng
- Chọn vì một người thầy mình ngưỡng mộ
- Chọn vì áp lực từ gia đình
- Chọn vì nghe nói dễ xin việc
- Chọn vì bạn bè cùng chọn
- Chọn mà chưa từng trải nghiệm chuyên khoa đó
Chọn theo một người thầy là sai lầm tinh vi: bạn ngưỡng mộ con người đó chứ chưa chắc đã hợp với công việc mà họ làm.
Về yếu tố cơ hội việc làm
- Là yếu tố thực tế cần tính tới
- Nhưng thị trường thay đổi theo thời gian
- Chuyên khoa thừa hôm nay có thể thiếu sau mười năm
- Không nên là yếu tố duy nhất
- Cân nhắc cùng với sự phù hợp
Sự nghiệp kéo dài mấy chục năm trong khi tình hình thị trường thay đổi theo chu kỳ ngắn hơn nhiều, nên dự đoán dài hạn về điều này là việc khó.
Cách ra quyết định cuối
- Liệt kê hai hoặc ba lựa chọn khả thi nhất
- Với mỗi lựa chọn, hình dung cuộc sống mười năm sau
- Xem lựa chọn nào bạn thấy chấp nhận được cả mặt xấu
- Không tìm lựa chọn hoàn hảo mà tìm lựa chọn có mặt xấu chịu được
- Bàn với người bạn tin tưởng trước khi chốt
Cách nghĩ về mặt xấu chịu được thực tế hơn nhiều so với tìm chuyên khoa lý tưởng, vì mọi lựa chọn đều có mặt xấu và đó là phần bạn sẽ sống chung.
Nếu sau này thấy chọn sai
- Phân biệt giữa mệt tạm thời và không hợp thật sự
- Cho mình thời gian đủ dài trước khi kết luận
- Nói chuyện với người đã từng chuyển hướng
- Cân nhắc các vai trò khác trong cùng chuyên khoa
- Cũng có thể chuyển sang quản lý, giảng dạy hoặc nghiên cứu
- Chuyển hướng không phải thất bại
Trong một chuyên khoa vẫn có nhiều cách làm việc khác nhau, nên đôi khi thứ cần đổi là môi trường hoặc vai trò chứ không phải cả chuyên khoa.
Điều nên nhớ
- Không có chuyên khoa nào hoàn hảo
- Mọi lựa chọn đều có cái được và cái mất
- Sự phù hợp quan trọng hơn danh tiếng
- Bạn sẽ làm công việc này trong nhiều chục năm
- Quyết định dựa trên thông tin thật vẫn tốt hơn dựa trên ấn tượng
Điểm áp chót là điều đáng nhắc nhất: bạn không chọn một chuyên khoa cho vài năm mà cho phần lớn đời làm việc của mình, và điều đó xứng đáng với vài tháng tìm hiểu nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn theo đam mê hay theo thực tế?
Cả hai. Đam mê mà không có cơ hội thì khó phát triển, thực tế mà không có hứng thú thì khó gắn bó qua những năm khó khăn. Điểm giao của hai yếu tố là nơi nên tìm.
Làm sao biết mình hợp với chuyên khoa nào?
Cách tốt nhất là trải nghiệm thật: chú ý cảm giác của mình trong các đợt đi lâm sàng, tìm cơ hội quan sát thêm, và nói chuyện với người đang làm.
Chọn theo cơ hội việc làm có sai không?
Không sai, đó là yếu tố thực tế cần tính. Nhưng nếu nó là yếu tố duy nhất thì rủi ro là bạn gắn bó với một công việc không phù hợp trong nhiều chục năm.
Nếu chọn xong rồi thấy sai thì sao?
Nhiều người trải qua giai đoạn nghi ngờ rồi vẫn tiếp tục và làm tốt. Nhưng nếu sau vài năm vẫn thấy không hợp thì việc cân nhắc chuyển hướng là hợp lý, kể cả sang các vai trò không thuần lâm sàng.