Kiệt sức nghề nghiệp trong ngành y — dấu hiệu và cơ chế

Đây là chủ đề được nghiên cứu nhiều trong y học nghề nghiệp, và điều quan trọng nhất các nghiên cứu chỉ ra là: kiệt sức là phản ứng với môi trường, không phải khiếm khuyết của người mắc phải.

Ba thành phần của kiệt sức

• Cạn kiệt về cảm xúc, thấy không còn gì để cho đi
• Xa cách với công việc và với người bệnh
• Giảm cảm giác về hiệu quả và thành tựu cá nhân
• Ba thành phần này thường xuất hiện theo thứ tự
• Cạn kiệt đến trước, xa cách là cách tự bảo vệ

Hiểu thứ tự này giúp nhận ra sớm: cảm giác xa cách xuất hiện khi cạn kiệt đã kéo dài một thời gian.

Phân biệt với mệt mỏi thông thường

• Mệt thông thường hết sau khi ngủ đủ và nghỉ ngơi
• Kiệt sức không hết sau kỳ nghỉ
• Mệt thông thường không kèm nghi ngờ về ý nghĩa công việc
• Kiệt sức kèm cảm giác công việc vô nghĩa
• Kiệt sức thường diễn tiến từ từ nên khó nhận ra

Dấu hiệu phân biệt rõ nhất là quay lại sau kỳ nghỉ: người mệt thông thường thấy khoẻ lại, người kiệt sức thấy sợ ngày đi làm.

Dấu hiệu về cảm xúc

• Cáu gắt nhiều hơn bình thường
• Thấy trống rỗng khi nghĩ tới công việc
• Mất hứng thú với những gì trước đây thấy thú vị
• Thấy sợ khi nghĩ tới ca trực sắp tới
• Cảm giác mình không làm được gì có ích

Cáu gắt với người nhà ở nhà thường là dấu hiệu sớm mà người xung quanh nhận ra trước bản thân người đó.

Dấu hiệu về thể chất

• Rối loạn giấc ngủ dù rất mệt
• Đau đầu, đau cơ không rõ nguyên nhân
• Rối loạn tiêu hoá
• Hay ốm vặt hơn trước
• Thay đổi khẩu vị

Nghịch lý hay gặp là quá mệt mà vẫn không ngủ được, vì hệ thần kinh ở trạng thái căng thẳng kéo dài.

Dấu hiệu trong công việc

• Làm việc theo quán tính, không còn suy nghĩ kỹ
• Tránh tiếp xúc với người bệnh nhiều hơn
• Nói về người bệnh bằng giọng lạnh nhạt
• Hay quên, hay nhầm những việc đơn giản
• Đi làm muộn, về sớm hơn trước

Nói về người bệnh như những ca bệnh thay vì như những con người là dấu hiệu của cơ chế xa cách để tự bảo vệ.

Yếu tố môi trường gây ra

• Khối lượng công việc vượt quá khả năng kéo dài
• Ít quyền tự chủ trong công việc
• Thiếu sự ghi nhận
• Môi trường thiếu công bằng
• Xung đột giữa giá trị cá nhân và cách tổ chức vận hành
• Quan hệ đồng nghiệp căng thẳng

Yếu tố cuối cùng thường bị bỏ qua nhưng lại rất mạnh: làm việc trong hệ thống buộc mình làm điều mình nghĩ là sai là nguồn kiệt sức lớn.

Vì sao ngành y có tỷ lệ cao

• Khối lượng công việc và giờ làm kéo dài
• Tiếp xúc thường xuyên với đau khổ và cái chết
• Hậu quả của sai sót rất nặng nề
• Kỳ vọng xã hội rất cao
• Văn hoá ngành coi chịu đựng là phẩm chất

Yếu tố cuối làm vấn đề khó xử lý nhất, vì nó khiến người ta không nói ra cho tới khi quá muộn.

Vì sao khó nhận ra ở bản thân

• Diễn tiến từ từ nên không có mốc rõ ràng
• Xung quanh ai cũng mệt nên thấy là bình thường
• Sợ bị coi là yếu kém
• Quen với việc chăm sóc người khác hơn chính mình
• Cơ chế xa cách làm giảm khả năng tự nhận thức

Người ngoài thường nhận ra trước, nên phản hồi từ gia đình và đồng nghiệp đáng được lắng nghe nghiêm túc.

Những gì cá nhân có thể làm

• Bảo vệ giấc ngủ như một ưu tiên
• Giữ một hoạt động ngoài công việc
• Duy trì quan hệ ngoài ngành
• Học cách từ chối việc vượt khả năng
• Nói chuyện với người tin cậy
• Tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần

Quan hệ ngoài ngành quan trọng vì nó nhắc rằng cuộc sống rộng hơn bệnh viện, điều rất dễ quên khi làm việc nhiều.

Giới hạn của giải pháp cá nhân

• Nguyên nhân chính nằm ở môi trường
• Chăm sóc bản thân không sửa được khối lượng công việc
• Đặt toàn bộ trách nhiệm lên cá nhân là không công bằng
• Cần thay đổi ở mức tổ chức
• Nhưng giải pháp cá nhân vẫn giúp cầm cự

Nói với người kiệt sức rằng hãy tập thiền trong khi không giảm khối lượng công việc là một dạng đổ trách nhiệm.

Những gì tổ chức có thể làm

• Điều chỉnh khối lượng công việc và lịch trực
• Tăng quyền tự chủ trong công việc
• Giảm gánh nặng giấy tờ
• Xây văn hoá nói ra được khó khăn
• Có cơ chế hỗ trợ sau sự cố
• Ghi nhận đóng góp một cách cụ thể

Các can thiệp ở mức tổ chức có bằng chứng hiệu quả mạnh hơn nhiều so với can thiệp ở mức cá nhân.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

• Rối loạn giấc ngủ kéo dài nhiều tuần
• Mất hứng thú với mọi thứ kể cả ngoài công việc
• Có ý nghĩ tiêu cực về bản thân
• Dùng rượu hoặc chất khác để đối phó
• Công việc bắt đầu bị ảnh hưởng rõ

Tìm hỗ trợ là việc nên làm sớm chứ không phải việc cuối cùng, và người làm nghề y thường trì hoãn điều này lâu hơn mọi nhóm nghề khác.

Câu hỏi thường gặp